Bố mẹ có thấy cảnh này quen thuộc không: con vừa ngồi vào đàn được vài phút đã quay sang hỏi chuyện khác, chân đung đưa, mắt nhìn ra ngoài. Từ những biểu hiện đó, một nỗi lo rất thực tế thường xuất hiện: “Con mình hiếu động thế này, liệu học đàn có nổi không, hay lại phí công vô ích?”
Câu hỏi “trẻ thiếu tập trung có học piano được không” thực chất là nỗi băn khoăn chung của rất nhiều gia đình. Tuy nhiên, bố mẹ hoàn toàn có thể yên tâm. Câu trả lời là: Hoàn toàn được. L.A.M Zone tin rằng, nếu được tiếp cận đúng cách, chính việc học piano sẽ là môi trường thiết thực để con rèn luyện sự tập trung về lâu dài.
Con khó ngồi yên, phần lớn là biểu hiện bình thường
Vì bài viết này sẽ nhắc tới sự tập trung khá nhiều, nên trước hết, L.A.M Zone muốn cùng bố mẹ làm rõ một chút về khái niệm này. Nếu như sự chú ý là khi tâm trí của con đang hướng vào một việc, thì tín hiệu là những yếu tố bên ngoài chực chờ lôi kéo sự chú ý đó đi. Đó có thể là một tiếng động nhỏ, một hình ảnh lạ mắt, một món đồ chơi ngay trước mặt hay thậm chí là ý nghĩ về buổi đi chơi vào cuối tuần… Vậy thì tập trung, hiểu một cách đơn giản, chính là khả năng con duy trì được sự chú ý ở việc mình đang làm, và tự biết kéo sự chú ý quay lại mỗi khi có một tín hiệu khác chen ngang gây xao nhãng.
Hiểu theo cách này, chúng ta sẽ thấy một điểm khác biệt lớn giữa người lớn và trẻ nhỏ. Người lớn thực tế cũng liên tục bị phân tâm, nhưng chúng ta đã hình thành được cơ chế tự điều chỉnh để kéo sự chú ý quay lại. Ngược lại, con thì chưa hoàn thiện khả năng đó. Ở độ tuổi của con, sự chú ý hoạt động theo bản năng: dễ dàng chạy theo những tín hiệu mạnh nhất và mới nhất ngay trước mắt. Khả năng tự kiểm soát và kéo sự chú ý quay lại là một khả năng cần được rèn luyện qua thời gian, chứ không phải là một tố chất có sẵn bẩm sinh.
Do đó, việc con khó ngồi yên lâu hay dễ xao nhãng, phần lớn là đặc điểm phát triển bình thường của lứa tuổi, hoàn toàn không phải là dấu hiệu cho thấy con kém hay thiếu nỗ lực.
Bố mẹ thử quan sát những lúc con dùng điện thoại hay iPad. Lúc đó con tập trung rất cao độ và ngồi im được rất lâu. Lý do đơn giản là vì các tín hiệu trên màn hình phát ra quá mạnh và liên tục: âm thanh sống động, hình ảnh thay đổi không ngừng. Chính cường độ tín hiệu này đã giữ chặt lấy sự chú ý của con.
Thay đổi góc nhìn về việc học đàn
Khi đã hiểu rõ bản chất sự tập trung của con, chúng ta có thể thay đổi câu hỏi ban đầu một chút. Thay vì băn khoăn “con thiếu tập trung thì có học đàn được không”, bố mẹ hãy đặt một câu hỏi mang tính giải pháp hơn: “Làm sao để con rèn luyện được sự tập trung, và liệu cây đàn có phải là công cụ tốt để hỗ trợ con việc đó không?”
Với cách tiếp cận này, việc học đàn không còn là một bài kiểm tra năng lực của con nữa. Thay vào đó, nó trở thành cơ hội để con rèn luyện chính khả năng mà mình đang thiếu.
Vì sao cây đàn là môi trường lý tưởng để rèn sự tập trung?
Như chúng ta vừa thống nhất, sự chú ý của con luôn chạy theo những tín hiệu mạnh và mới. Bây giờ, bố mẹ thử quan sát lúc con làm bài tập Toán hoặc Tiếng Việt. Không gian lúc đó thường rất yên tĩnh. Khi con viết xong một dòng hay giải xong một phép tính, không có phản hồi nào xuất hiện ngay lập tức. Tín hiệu đánh giá đúng hay sai thường đến khá trễ vì phải chờ bố mẹ hoặc thầy cô chấm bài. Trong chính khoảng thời gian trống đó, sự chú ý của con rất dễ bị phân tán sang các vật dụng xung quanh.
Và đây chính là điểm cây đàn piano tạo ra sự khác biệt. Với piano, con không phải làm xong rồi chờ đợi. Chính thao tác của con tạo ra tín hiệu ngay lập tức. Con bấm phím, tiếng đàn lập tức vang lên, không hề có độ trễ. Quá trình này tạo ra một vòng lặp liên tục: con thực hiện thao tác bấm phím, tai con nghe kết quả là tiếng đàn, nếu chưa chính xác, con thử lại để tạo ra âm thanh mới. Con không cần thụ động chờ ai nhắc nhở, đôi tai sẽ trực tiếp dẫn đường cho đôi tay trong suốt quá trình chơi.
Hơn thế nữa, tín hiệu từ cây đàn thu hút sự chú ý rất mạnh vì nó tác động lên ba giác quan cùng lúc: ngón tay cảm nhận lực nhấn phím, mắt quan sát chuyển động, và tai tiếp nhận âm thanh. Trước một luồng tín hiệu mạnh mẽ và đa chiều như vậy, sự chú ý vốn dễ phân tán của con sẽ được giữ lại hiệu quả hơn. Bố mẹ có thể thấy rõ điều này trong những lần đầu tiên con thử chạm tay vào phím đàn: chỉ cần có âm thanh phản hồi tức thì, con sẽ lập tức bị thu hút và muốn thử tiếp.
Chưa dừng lại ở đó, việc tự nhận biết kết quả mà không cần người khác đánh giá là một yếu tố tâm lý quan trọng. Bấm sai một nốt, âm thanh lạ vang lên; bấm đúng, âm thanh sẽ khớp với bản nhạc. Việc có một công cụ giúp con tự nhận biết lỗi sai mà không mang lại cảm giác bị phán xét là một lợi thế rất lớn. Cây đàn chỉ báo cho con biết kết quả một cách khách quan để con tự điều chỉnh, giúp những em bé thường xuyên bị nhắc nhở “tập trung vào” không cảm thấy áp lực hay tự ti.
Đến đây, có thể bố mẹ sẽ đặt vấn đề: Vậy tại sao cùng một đứa trẻ, khi chơi iPad thì rất chăm chú, mà ngồi vào đàn đôi khi vẫn xao nhãng? Đúng là màn hình thiết bị điện tử cũng cung cấp tín hiệu tức thì và đa giác quan, đó là lý do chúng rất thu hút. Tuy nhiên, sự khác biệt cốt lõi nằm ở tính chủ động. Tín hiệu trên màn hình là dữ liệu có sẵn, con chỉ việc ngồi tiếp nhận một cách thụ động. Còn với cây đàn, tín hiệu chỉ xuất hiện khi có thao tác chủ động từ tay con. Một bên hình thành thói quen thụ động tiếp nhận, còn một bên rèn luyện khả năng chủ động tạo ra kết quả.
Nhìn nhận một cách tổng thể, chính cái điều khiến bố mẹ lo lắng nhất, việc con dễ bị phân tâm, lại là lý do khiến cây đàn trở nên phù hợp. Bởi khi ngồi vào đàn, tín hiệu mạnh nhất và mới mẻ nhất lại đến từ chính công việc con đang làm. Mỗi lần con chủ động kéo sự chú ý lại để đàn nốt tiếp theo, con nhận được kết quả tương xứng. Việc lặp đi lặp lại quá trình này sẽ dần củng cố khả năng tự kiểm soát sự chú ý. Đó chính là cốt lõi của sự tập trung. Thực tế, nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc theo học nhạc cụ lâu dài giúp trẻ cải thiện đáng kể khả năng kiểm soát sự chú ý.
Phương pháp học quyết định hiệu quả
Mặc dù piano là một công cụ hỗ trợ tốt, L.A.M Zone cũng muốn lưu ý với bố mẹ rằng vòng lặp phản hồi tức thì kia có thể mang lại tác dụng ngược. Nếu con phải xử lý một bản nhạc quá khó, liên tục tạo ra âm thanh sai, những phản hồi này sẽ trở thành yếu tố gây nản chí. Do đó, việc chỉ mua một cây đàn và yêu cầu con tập luyện là chưa đủ. Hiệu quả phụ thuộc rất lớn vào phương pháp dẫn dắt.
Thứ nhất, lộ trình học phải được chia nhỏ hợp lý. Mỗi buổi học nên là một mục tiêu vừa sức để con có thể hoàn thành và nhận thấy mình làm được.
Thứ hai, phản hồi cần diễn ra nhanh và cụ thể. Con cần biết rõ mình làm tốt thao tác nào và cần điều chỉnh ở đâu.
Thứ ba, người hướng dẫn cần linh hoạt trong việc quyết định khi nào cần bám sát sửa lỗi, khi nào cần tạo không gian để con tự chủ xử lý bài tập.
Nếu áp đặt một khối lượng bài tập lớn, những trẻ vốn dễ xao nhãng sẽ là nhóm đầu tiên bỏ cuộc. Ngược lại, khi lộ trình được chia nhỏ thành từng nấc thang vừa sức, con sẽ nhìn thấy sự tiến bộ của bản thân. Cảm giác đạt được thành quả chính là động lực lớn nhất để con tiếp tục. L.A.M Zone đã phân tích rất kỹ vấn đề động lực này trong bài viết “Vì sao con bỏ đàn giữa chừng”, bố mẹ có thể tham khảo thêm.
Ba việc bố mẹ có thể bắt đầu ngay hôm nay
Chúng ta không cần chờ đến khi con “lớn hơn để tập trung hơn”. Bố mẹ có thể bắt đầu rèn luyện cho con ngay từ bây giờ thông qua ba điều chỉnh nhỏ sau:
Một là, thay đổi tiêu chí đánh giá. Thay vì đo lường bằng thời gian (ngồi được bao nhiêu phút), hãy đo lường bằng khối lượng công việc (hoàn thành được đoạn nhạc nào). Cường độ tập nên kết thúc khi con vừa hoàn thành một mục tiêu ngắn và vẫn còn giữ được sự hứng thú.
Hai là, cụ thể hóa sự tiến bộ. Sự tiến bộ trong những ngày đầu thường rất nhỏ, bố mẹ cần là người chỉ ra cho con thấy những thay đổi tích cực đó một cách rõ ràng và trực tiếp.
Ba là, ưu tiên tính đều đặn. Với trẻ dễ phân tâm, duy trì 10 phút tập luyện mỗi ngày mang lại hiệu quả cao hơn rất nhiều so với việc ép con học một giờ đồng hồ vào cuối tuần.
Một lưu ý cuối cùng L.A.M Zone muốn gửi tới bố mẹ: Bài viết này đang đề cập đến sự hiếu động và xao nhãng thông thường ở lứa tuổi phát triển. Trong trường hợp con có những biểu hiện thiếu tập trung khiến bố mẹ thực sự lo ngại, việc tham vấn các chuyên gia tâm lý là cần thiết. Khi đó, học đàn sẽ đóng vai trò là một hoạt động bổ trợ tích cực, song hành cùng các can thiệp chuyên môn.
Lời kết
Nếu con đang ở giai đoạn khó tập trung, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc “con có khả năng học piano hay không”, mà nằm ở chỗ “phương pháp học liệu có phù hợp để giúp con tự nhận ra sự tiến bộ hay chưa”. Khi chọn đúng phương pháp, cây đàn không chỉ dừng lại ở việc học nhạc, mà sẽ thực sự trở thành môi trường để con rèn luyện khả năng tập trung, hay nói cách khác là duy trì sự chú ý và hoàn thành công việc, một khả năng mang tính nền tảng cho sự phát triển lâu dài.
Để hiểu sâu hơn về tâm lý nản chí của trẻ và cách cân bằng giữa việc rèn kỷ luật và duy trì hứng thú, L.A.M Zone mời các bố, các mẹ đọc tiếp bài viết “Vì sao con bỏ đàn giữa chừng”.